پرش به محتوا

کتابخانه های استان مرکزی

از ویکی ایران
نسخهٔ تاریخ ‏۸ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۱ توسط Samei (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
چند قدم تا افتتاح کتابخانه مرکزی اراک ، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/85643914/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9

کتابخانه‌های استان مرکزی از شمال به استان‌های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌های لرستان و اصفهان، و از شرق به استان‌های تهران، قم، و اصفهان محدود است. مساحت آن 29530 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 1228812 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 58 درصد در شهرها و 42 درصد در روستاها سکونت دارند.

استان مرکزی دارای 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، و 1394 آبادی است. شهرستان‌های آن عبارتند از: آشتیان، اراک (مرکز استان)، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، سربند، و محلات[۱][۲].

تاریخچه

استان مرکزی در هزاره اول ق.م. از ایالات ماد بزرگ به‌شمار می‌رفته که شامل قسمت مرکزی و غربی ایران بوده و از کانون‌های کهن استقرار در فلات ایران محسوب می‌شده است [۳]. اما مرکز این استان (شهر اراک) سابقه تاریخی دیرینه‌ای ندارد. بنای اولیه شهر در سال 1231 ق. توسط یوسف‌خان سپهدار گرجی ساخته و سلطان‌آباد نامیده شد[۴] و در سال 1314 ش. به اراک تغییر نام یافت[۵].

شهر آشتیان (در شمال شرقی اراک) از مناطق قدیمی و با سابقه استان است که قدمت آن به هزار سال ق.م. می‌رسد[۶]. این شهر در متون کهن "وَرّه" و در متون یونانی "مِدیا" آمده و جغرافی‌نویسان اسلامی از آن به نام قُهستان، عراق، و عراق عجم یاد کرده‌اند. ابن فقیه در مختصرالبلدان، نام آشتیان را "ابرشتجان" نوشته و در تاریخ قم آمده است که "این شهر توسط کیخسرو آباد شد و در آن اشراف و بزرگان عجم ساکن بوده‌اند و شانزده آتشکده داشته که مهم‌ترین آن آتشکده وَرّه بوده است".

آشتیان از مراکز کهن تشیع بوده و از همان روزگار نخست بعضی از فرزندان ائمه اطهار(ع) در آن سکونت داشته‌اند. خوشنویسی از دیرباز از ویژگی‌های مردم آن سامان بود و علما و ادبا، به‌ویژه دبیران و مستوفیان، بسیاری در دو سده اخیر از آنجا برخاسته‌اند[۴].

شهر فراهان (از توابع تفرش) نیز از نقاط تاریخی این منطقه است، زیرا بنابه گفته‌ای آتشکده آذر گشنسب در این شهر قرار داشته است[۷]. فراهان زادگاه رجال، سیاستمداران، و ادیبان برجسته‌ای چون میرزا عیسی قائم‌مقام فراهانی ( 1237 ق.)، ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی (1193-1251 ق.)، میرزا تقی‌خان امیرکبیر ( 1268 ق.)، و ادیب‌الممالک فراهانی (قرن 14 ق.) بوده است[۸].

ساوه، نیز که در گذشته "ساوج" یا "سواکینه" نامیده می‌شد، از شهرها و مناطق باستانی بازمانده از دوران ساسانی است. تپه‌های نوبران (هزاره پنجم و چهارم ق.م.)، جمشیدآباد، و علیشاه (هزاره اول ق.م.) از مهم‌ترین آثار تاریخی پیش از اسلام ساوه به‌شمار می‌روند[۹].

ظاهراً کتابخانه مسجد جامع ساوه در قرن ششم هجری از کهن‌ترین کتابخانه‌های این استان بوده است. به نوشته النقض و آثارالبلاد، موفق‌الدوله ابوطاهر خاتونی ( 530ق.)، از دانشمندان شیعی، کتابخانه‌ای بسیار عظیم در مسجد جامع ساوه بنا کرد که به نام او شهرت داشت. این کتابخانه از مراجع و مراکز مهم علمی و مذهبی شافعیان بوده که تا هجوم و تسخیر ساوه به دست مغولان به سال 617 ق. دایر بوده است. زکریای قزوینی ( 682 ق.) در وصف شکوه و عظمت این کتابخانه پیش از حمله مغول می‌نویسد:

در وسط این مسجد کتابخانه‌ای است منسوب به ابوطاهر خاتونی وزیر، و در آن هر کتاب معتبری که در عمر او به‌دست آمده با اشیای نادری از نوع خطوط معروف و اقسام اصطرلاب و کره جمع است[۱۰][۱۱].

یاقوت حموی (574-626 ق.) در معجم‌البلدان، راجع به آتش‌سوزی همین کتابخانه توسط مغولان می‌نویسد:

در دنیا کتابخانه‌ای بزرگ‌تر از آن وجود نداشت و چنین اطلاع یافتم که قوم مغول آن را بسوختند[۱۲][۱۳].

کتابخانه‌های مدارس دینی

در قرن 6 ق. نخستین کتابخانه مدرسه دینی این استان توسط شافعیان در ساوه بنا گردید که ظاهراً همان کتابخانه منسوب به ابوطاهر خاتونی بوده است. کتابخانه مدرسه شافعیان، که از مراکز مهم علمی و مذهبی آن زمان به‌شمار می‌رفت، در حمله مغولان به ایران به سال 617 ق. به آتش کشیده شد و به‌کلی ویران گردید[۱۴].

کتابخانه مدرسه عرب‌شاهی و کتابخانه مدرسه عزالملکی در آبه نیز از مراجع فرهنگی شیعیان در قرن ششم بوده است[۱۵]. پس از آن تا عصر حاضر، هیچ‌گونه اطلاعی در زمینه وجود این نوع کتابخانه‌ها در دست نیست.

در سال 1340، نیز کتابخانه‌ای در مدرسه علمیه سپهداری (از کهن‌ترین مدارس اراک) تأسیس شد که بیشتر مجموعه آن را کتب دینی تشکیل می‌داده است[۱۶]. شیخ احمد مطهری ساوجی (1359 ق. 1369 ش.) از نویسندگان معاصر، کتابخانه‌ای در مدرسه دینی انقلاب تأسیس کرد که مورد استفاده محصلان و دانشجویان علوم دینی است[۱۷].

کتابخانه‌های شخصی و خاندانی

استان مرکزی به‌لحاظ موقعیت فرهنگی و مذهبی خاص، خاستگاه اصلی شخصیت‌ها و مشاهیر برجسته‌ای چون فخرالدین عراقی (610-688 ق.)، محتشم کاشانی ( 999 ق.)، ملااحمد نراقی، و ملامهدی نراقی (قرن 13 ق.) بوده است[۱۸]، که، به‌احتمال، صاحب کتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود آنها در دست نیست. کهن‌ترین کتابخانه شخصی استان، کتابخانه ابوسعد منصوربن حسین رازی آبی ( 422 ق.)، از ادیبان و شاعران آل بویه بوده است. وی با صاحب‌بن عبّاد (326-385 ق.) نزدیکی و مراوده خاصی داشت و کتابخانه نفیسی را در آبه فراهم ساخت[۱۹].

عمربن سهلان ساوجی ( 565 ق.)، فاضل و عالم آن عصر، در ساوه کتابخانه عظیمی ایجاد و آن را وقف عام کرد. بیشتر مجموعه این کتابخانه را نسخه‌های خطی نایاب و تألیفات خود او تشکیل می‌داد که پس از مرگ وی به غارت رفت یا به آتش کشیده شد[۲۰][۲۱].

کتابخانه میرزا عبدالعظیم قریب گرکانی آشتیانی (1258-1344 ش.)، نیز از کتابخانه‌های شخصیِ معتبر در آشتیان بوده است. مجموعه این کتابخانه بیش از 3000 جلد کتاب ادبی، تاریخی، و سیاسی، و 1000 جلد نسخه خطی بوده است[۲۲].

حاج آقا محسن اراکی (1247-1325 ق.)، از دانشمندان اواخر دوره قاجار، کتابخانه بسیار نفیسی در اراک فراهم آورد که تا قبل از سال 1347، نزد فرزندان او موجود بود و سپس متفرق گردید. از نسخه‌های نفیس کتابخانه او نسخه‌ای از دیوان انوری به تاریخ 668 ق. است، که باید آن را کهن‌ترین نسخه دیوان انوری در جهان دانست[۲۳].

میرزا آقا مصلحی فراهانی (قرن 13 ق.) نیز علاقه فراوانی به کتاب داشت. از این رو، کتابخانه مفصلّی در اراک برای خود تهیه کرده بود[۲۴]. واعظ‌زاده خوانساری از علمای معاصر نیز کتابخانه معظمی در اراک دارد که مجموعه آن در حدود 20000 جلد کتاب چاپی و خطی است[۲۵].

تعدادی از فضلا و دانشمندان معاصر در استان نیز صاحب کتابخانه‌های نفیس شخصی هستند که از جمله کتابخانه حسین واعظ‌زاده، ابراهیم دهگان، احمدخان حاجی‌باشی، و حسن صدیق را می‌توان نام برد[۲۶].

کتابخانه‌های عمومی

نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان اراک در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. کتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه در سال 1340 رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد[۲۷]. اما نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این کتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد کتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر کارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، کتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر کارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر کارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر کارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر کارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر کارمند) و اراک (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر کارمند)[۲۸].

طبق آمار سال 1378، تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان مرکزی 35 واحد بوده که دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد کتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر کارمند بوده است[۲۹]. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد کتاب، و 8900 نفر عضو بوده است [۳۰]. علاوه بر آنها، 26 واحد کتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته که مجموعه آنها 67800 جلد کتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر کارمند بوده است[۳۱]. در سال 1377، تعداد 10 واحد کتابخانه روستایی، با 3000 جلد کتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است[۳۲].

نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید که ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و اراک (تأسیس 1376) از آن جمله است.

کتابخانه‌های کانون تا پایان 1378، در مجموع، دارای 19 شعبه بوده که کل مجموعه آنها (طبق آمار 1377)، 106500 جلد و 8108 نفر عضو بوده است[۳۳].

کتابخانه‌های آموزشگاهی

کهن‌ترین کتابخانه آموزشگاهی این استان در سال 1320، در ساختمان دبیرستان علی‌بن ابی‌طالب (پهلوی سابق)، ایجاد گردید[۱۶]. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانه‌های آموزشگاهی این استان به 395 واحد رسیده است که دارای مجموعه‌ای بیش از 517000 جلد کتاب است[۳۴].

کتابخانه‌های تخصصی

نخستین کتابخانه تخصصی استان در ساختمان اداره اوقاف اراک در سال 1343 گشایش یافت[۱۶]. کتابخانه مرکز آموزش ماشین‌سازی اراک نیز در سال 1350 تأسیس شد که، در سال 1370، دارای 6000 جلد کتاب و یک نفر کارمند بوده است[۳۵].

از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان، می‌توان از کتابخانه سازمان میراث فرهنگی اراک (تأسیس 1368، با مجموعه 600 جلد، و یک نفر کارمند)[۳۶] و کتابخانه مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش صداوسیمای اراک (با مجموعه 2670 جلد، 770 نفر عضو، و یک نفر کارمند) نام برد[۳۷].

کتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین کتابخانه مرکز آموزش عالی استان مرکزی در سال 1350 به نام کتابخانه مدرسه عالی اراک تأسیس شد. این کتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد کتاب و 11 نفر کارمند بوه است[۳۸][۳۹].

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اراک، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود که در سال 1376، با بیش از 57000 جلد کتاب، 2500 عضو، و 13 نفر کارمند فعالیت داشته است. کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی اراک (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر کارمند) نیز از کتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذکر استان است[۴۰].

کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی نراق (از توابع دلیجان) در فاصله سال‌های 67-1368 فعالیت خود را آغاز کرد و تا سال 1377 در این کتابخانه، بیش از 9500 جلد کتاب و 80 عنوان نشریه موجود بوده است[۴۱].

کتابخانه دانشگاه پیام نور دلیجان نیز در سال 1369 راه‌اندازی شد. این کتابخانه دارای 6000 جلد کتاب است و خدمات رایانه‌ای و اطلاع‌رسانی نیز در آن صورت می‌گیرد[۴۲].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ زنده‌دل، حسن. استان مرکزی. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص25،35.
  2. ↑ نوذری، عزت‌الله. ایلات و کولی‌های استان مرکزی. [شیراز]: نوید، 1376، ص11.
  3. ↑ زنده‌دل، حسن. استان مرکزی. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص26و27.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ "اراک". دایره‌المعارف تشیع، ج 2، ص 51.
  5. ↑ "اراک". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 417.
  6. ↑ آشتیانی، محمدحسن. سیمای آشتیان. [اراک]: فقه، 1375، ص24-25.
  7. ↑ زنده‌دل، حسن. استان مرکزی. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص34.
  8. ↑ سیفی قمی تفرشی، مرتضی. سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان. تهران: امیرکبیر، 1361، ص194.
  9. ↑ اذکایی، پرویز. ساوه باستان، در ساوه‌نامه: مجموعه مقالات مجمع تاریخ و فرهنگ ساوه. ساوه: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369، ص1-26.
  10. ↑ ذکایی، مرتضی. سه دانشمند ساوی، در ساوه‌نامه: مجموعه مقالات مجمع تاریخ و فرهنگ ساوه. ساوه: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369، ص 81.
  11. ↑ کریمیان سردشتی، نادر. تاریخ کتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، کتابخانه و موزه مرکز اسناد، 1378، ص75-77.
  12. ↑ ذکایی، مرتضی. سه دانشمند ساوی، در ساوه‌نامه: مجموعه مقالات مجمع تاریخ و فرهنگ ساوه. ساوه: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369، ص81.
  13. ↑ سیفی قمی تفرشی، مرتضی. مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه. [تهران]: مجید، 1370، ص185-186.
  14. ↑ همایونفرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ص36.
  15. ↑ همایونفرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ص26،36.
  16. ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ محتاط، محمدرضا. سیمای اراک. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص326.
  17. ↑ شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. قم: پیروز، 1353،ج9، ص343.
  18. ↑ زنده‌دل، حسن. استان مرکزی. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص111.
  19. ↑ سیفی قمی تفرشی، مرتضی. مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه. [تهران]: مجید، 1370، ص183.
  20. ↑ سیفی قمی تفرشی، مرتضی. مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه. [تهران]: مجید، 1370، ص202.
  21. ↑ همایونفرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ص23.
  22. ↑ سیفی قمی تفرشی، مرتضی. سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان. تهران: امیرکبیر، 1361، ص227-228.
  23. ↑ همایونفرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ص181.
  24. ↑ استادی، رضا. شرح احوال آیت‌الله‌العظمی اراکی. [اراک]: انجمن علمی، فرهنگی، و هنری استان مرکزی، 1375،ص86-100.
  25. ↑ همایونفرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ص203.
  26. ↑ آشتیانی، محمدحسن. سیمای آشتیان. [اراک]: فقه، 1375، ص205.
  27. ↑ محتاط، محمدرضا. سیمای اراک. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص325-326.
  28. ↑ شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، 1370، ص962-963.
  29. ↑ خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1379 (پلی‌كپی)، ص1.
  30. ↑ گزارش فرهنگی كشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378، ص34.
  31. ↑ لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)، ص2.
  32. ↑ محتاط، محمدرضا. سیمای اراک. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص251.
  33. ↑ لیست مراکز کانون پرورش فکری [بر اساس استان‌ها]. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌کپی)، ص10-11.
  34. ↑ تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8". [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌کپی)، ص1.
  35. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص228.
  36. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص108.
  37. ↑ گزارش فرهنگی کشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378، ص52.
  38. ↑ محتاط، محمدرضا. سیمای اراک. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص289.
  39. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص227.
  40. ↑ گزارش فرهنگی کشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378، ص36،42.
  41. ↑ جوادی، غلامرضا. دلیجان در آیینه ایران. مشهد: آستان قدس رضوی، 1377، ص144.
  42. ↑ جوادی، غلامرضا. دلیجان در آیینه ایران. مشهد: آستان قدس رضوی، 1377، ص146.

منبع اصلی

استان مرکزی، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز علیجانی

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=کتابخانه_های_استان_مرکزی&oldid=12386»