پرش به محتوا

کتابخانه های آذربایجان غربی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Maedeh (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۶۷۰ ویرایش‌ها
 
(۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''آذربايجان غربی'''
=== [[آذربایجان غربی|آذربايجان غربی]] ===
کتابخانه‌های استان [[آذربایجان غربی]] در شمال غرب [[کشور ایران|ایران]] قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان [[استان کردستان|کردستان]]، از مغرب به [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87 ترکیه] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، و از شرق به استان [[آذربایجان شرقی]] محدود است. مساحت آن 37059 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سکونت دارند.


كتابخانه‌های استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان كردستان، از مغرب به تركیه و عراق، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 37059 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده كه از این تعداد نزدیك به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سكونت دارند.
[[آذربایجان غربی]] دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: [[ارومیه]]، بوکان، پیرانشهر، تکاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، ماکو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مرکز استان نیز شهر [[ارومیه]] است<ref>[https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]. '''''سرشماری عمومی نفوس و مسکن''''' :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1376، ص15و16.</ref>.


آذربایجان غربی دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: ارومیه، بوكان، پیرانشهر، تكاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، ماكو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مركز استان نیز شهر ارومیه است (17: پانزده، شانزده).
=== تاریخچه ===
[[آذربایجان غربی]] از کهن‌ترین سرزمین‌های [[کشور ایران|ایران]] بوده و پیشینه تمدن آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز ([[ارومیه]]) زادگاه او بوده است<ref name=":0">زریاب‌خویی، عباس. '''''"آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی"'''''. [http://www.cgie.org.ir/ دایره‌المعارف بزرگ اسلامی]،ج 1، ص 195.</ref><ref>مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349، ص40.</ref><ref name=":1">افشارسیستانی، ایرج. '''''نگاهی به آذربایجان غربی'''''. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج 1، ص 142.</ref>، هرچند که بررسی‌های زبان‌شناختی در اوستا این معنی را تأیید نمی‌کند<ref name=":0" />. بر اساس همان روایات زردشتی است که در کتاب‌های [[اوستا]]، [[بندهش]]، و سایر کتاب‌های پهلوی، آب [[دریاچه ارومیه]] مقدس شمرده شده است<ref name=":1" />. در زمان [[سلوکیان]] و اشکانیان، که دوره رواج فرهنگ یونانی در [[کشور ایران|ایران]] بود، آذربایجان تحت حکومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری کردند<ref name=":0" />.
[[پرونده:آذر گشسب.jpg|بندانگشتی|آتشکده آذر گشسب، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/urmia/takht-e-soleyman]]
[[آتشکده]] معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان [[ساسانیان|ساسانی]] به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، که بزرگ‌ترین مرکز مذهبی آن دوره بود، می‌رفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر می‌کردند<ref name=":1" />. گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، [[مسیحی، دین|دین مسیح (ع)]] را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهم‌ترین مرکز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگ‌های [[کشور ایران|ایران]] و روم رنگ مذهبی پیدا کرد. با وجود حملات گاه به گاه [[کشور ایران|ایران]] به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای [[کشور ایران|ایران]] راه یافت<ref>مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349، ص417.</ref><ref>"ارمنستان". '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، ج1، ص102.</ref>.برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانک طاطاووس، از حواریون [[عیسی (ع)|حضرت عیسی مسیح (ع)]]، در حدود نیمه قرن اول میلادی از [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] به آذربایجان رفت و در محل [[قره کلیسا]] (جنوب غربی شهر [[ماکو]]) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همان‌جا شهید شد<ref>"قره کلیسا". '''''دایره‌المعارف فارسی [مصاحب]'''''، ج 2، ص 2042.</ref>.


'''فهرست'''
آثار باستانی پیش از [[اسلام]] منطقه حکایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد که از جمله آنها می‌توان از: گوی تپه در نزدیکی [[ارومیه]] (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیکی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیکی خوی، ابهر، سراب، و [[ارومیه]] (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ [[تخت سلیمان]]؛ و [[آتشکده]] آذر گشنسب ـ به گفته‌ای در نزدیکی [[ارومیه]] (300 ق.م.) ـ نام برد.


* ۱تاریخچه
به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. [[ارومیه]]، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، به‌تدریج، اسلام آوردند<ref>زریاب‌خویی، عباس. '''''"آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی"'''''. [http://www.cgie.org.ir/ دایره‌المعارف بزرگ اسلامی]، ج 1، ص 197.</ref><ref>مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349، ص134و135.</ref>. از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، به‌عنوان نهادی اسلامی، در [[آذربایجان غربی]] اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر کتیبه مسجد جامع [[ارومیه]]، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمی‌گردد<ref>مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349، ص413و414.</ref>. از این رو، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود کتابخانه‌های مساجد، به‌عنوان کتابخانه‌های عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.
* ۲كتابخانه‌های    شخصی
* ۳كتابخانه‌های    عمومی
* ۴كتابخانه‌های    كودكان و نوجوانان
* ۵كتابخانه‌های    تخصصی
* ۶كتابخانه‌های    دانشگاهی
* ۷مآخذ:


'''تاریخچه'''
ظاهراً کتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از کهن‌ترین کتابخانه‌های استان بوده است. به نوشته مجمل‌التواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی به‌تقلید از [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنوی]] (387-421 ق.) کتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت کردند و تعداد 10400 جلد از کتاب‌های آن را سوزاندند<ref>همایون فرخ، رکن‌الدین. '''''کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 10.</ref>. کتابخانه مدرسه سهراب مکری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از کتابخانه‌های معروف منطقه بود که بیشتر کتاب‌های آن به فقه شافعی اختصاص داشت<ref>همایون فرخ، رکن‌الدین. '''''کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 145.</ref>.


آذربایجان غربی از كهن‌ترین سرزمین‌های ایران بوده و پیشینه تمدن آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است (8: ج 1، ص 195؛ 40:18؛2: ج 1، ص 142)، هرچند كه بررسی‌های زبان‌شناختی در اوستا این معنی را تأیید نمی‌كند (8: ج 1، ص 195). بر اساس همان روایات زردشتی است كه در كتاب‌های اوستا، بندهش، و سایر كتاب‌های پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است (2: ج 1، ص 142). در زمان سلوكیان و اشكانیان، كه دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حكومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری كردند (8: ج 1، ص 195).
در سال‌های 741 تا 761 ق. در [[قره کلیسا]]، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده<ref>مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349، ص418و419.</ref>، ولی از وجود کتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفه‌گری کل ارامنه آذربایجان، واقع در کلیسای مریم مقدس، صدها جلد کتاب خطی و چاپی کهن عبری، [[ارمنی]]، [[فارسی]]، و [[عربی]] وجود دارد. ظاهراً کهن‌ترین نسخه خطی [[فارسی]] موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است که تاریخ کتابت آن 954 ق. است. از دیگر کتابخانه‌های قدیمی ارامنه استان می‌توان از کتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، کتابخانه ملی ارامنه در [[ارومیه]] (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و کتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد<ref>دولت‌آبادی، عزیز. '''''کتابخانه‌های آذربایجان'''''. تبریز: [https://ea.medu.gov.ir/ اداره کل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی]، 1350، ص46و47.</ref><ref>دولت‌آبادی، عزیز. '''''"کتابخانه‌های ارامنه در آذربایجان"'''''. هور. س. اول، 5 و 6 (1350)، ص68-69.</ref>.


آتشكده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، كه بزرگ‌ترین مركز مذهبی آن دوره بود، می‌رفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر می‌كردند (2: ج 1، ص 142). گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهم‌ترین مركز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگ‌های ایران و روم رنگ مذهبی پیدا كرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت (1: ج 1، ص 102؛ 417:18). برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانك طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره كلیسا (جنوب غربی شهر ماكو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همان‌جا شهید شد (12: ج 2، ص 2042).
=== کتابخانه‌های شخصی ===
سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترک و کرد بوده است. شخصیت‌های برجسته‌ای چون صفی‌الدین ارموی و حسام‌الدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیب‌الشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جمله‌اند<ref>انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص359-399.</ref>، اما از وجود کتابخانه‌های شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.


آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حكایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد كه از جمله آنها می‌توان از: گوی تپه در نزدیكی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیكی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیكی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشكده آذر گشنسب ـ به گفته‌ای در نزدیكی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد.
صادقی بیگ افشار ارومیه‌ای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود که سال‌ها ریاست کتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت<ref>همایون فرخ، رکن‌الدین. '''''کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر]، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 137.</ref>. جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور [[ارومیه]]، موزه و کتابخانه معتبری داشت که، پس از درگذشت وی، کتابخانه‌اش به دانشسرای مقدماتی [[ارومیه]] واگذار شد<ref>انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص366.</ref>. آیت‌الله قریشی، نویسنده معاصر، نیز کتابخانه معظمی در [[ارومیه]] دارد که مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به کتابخانه مسجد اعظم [[قم]] انتقال یافته است<ref>عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. '''''مفاخر آذربایجان'''''. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378، ج 3، ص 2302.</ref>.
[[پرونده:کتابخانه شاهین.jpg|بندانگشتی|فضای داخلی [https://102022.samanpl.ir/ کتابخانه عمومی شاهین دژ]، قابل بازیابی از https://102053.samanpl.ir/]]


به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، به‌تدریج، اسلام آوردند (8: ج 1، ص 197؛ 18: 134، 135). از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، به‌عنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر كتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمی‌گردد (18: 413، 414). از این رو، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود كتابخانه‌های مساجد، به‌عنوان كتابخانه‌های عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.
=== کتابخانه‌های عمومی ===
نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در سال 1324 ش. در شهر [[ارومیه]] ایجاد شد که در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سال‌های اخیر کلاً تخریب و در محل آن کتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستان‌های استان کتابخانه‌هایی دایر شد؛ از جمله: [https://102002.samanpl.ir/ سردشت] (تأسیس 1342)، [https://102060.samanpl.ir/ ماکو] (تأسیس 1343)، [https://102067.samanpl.ir/ میاندوآب] (تأسیس 1345)، [https://102050.samanpl.ir/ خوی] (تأسیس 1346)، [https://102026.samanpl.ir/ سلماس] (تأسیس 1347)، [https://102030.samanpl.ir/ مهاباد] (تأسیس 1350)، بوکان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و [https://102022.samanpl.ir/ شاهین دژ] (تأسیس 1354)<ref>'''''شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص79-111.</ref><ref>انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص484.</ref>.


ظاهراً كتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از كهن‌ترین كتابخانه‌های استان بوده است. به نوشته مجمل‌التواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی به‌تقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) كتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت كردند و تعداد 10400 جلد از كتاب‌های آن را سوزاندند (19: ج 2، ص 10). كتابخانه مدرسه سهراب مكری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از كتابخانه‌های معروف منطقه بود كه بیشتر كتاب‌های آن به فقه شافعی اختصاص داشت (19: ج 2، ص 145).
تا نیمه اول 1378 تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است<ref>'''''"گزارش عملکرد سه ماه دوم کتابخانه‌های عمومی کشور"'''''. [تهران]: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1378، (پلی کپی)، ص1.</ref>. [https://rcs.ir/ سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران] نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که دارای 19072 جلد کتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور''''': 1376. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموز، [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص34.</ref>. علاوه بر آنها، 15 واحد کتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته که دارای مجموعه‌ای حدود 34000 جلد کتاب، 37 نفر کتابدار، و 1850 نفر عضو بوده‌اند<ref>'''''"لیست کتابخانه‌های مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استان‌ها"'''''. تهران: [https://masajed.farhang.gov.ir/ ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد]، مدیریت امور کتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌کپی)، ص1.</ref>.


در سال‌های 741 تا 761 ق. در قره كلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده (18: 418، 419)، ولی از وجود كتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفه‌گری كل ارامنه آذربایجان، واقع در كلیسای مریم مقدس، صدها جلد كتاب خطی و چاپی كهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً كهن‌ترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است كه تاریخ كتابت آن 954 ق. است. از دیگر كتابخانه‌های قدیمی ارامنه استان می‌توان از كتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، كتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و كتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد (46:6، 47؛ 68:7، 69).
=== کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان ===
نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد<ref>انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص348.</ref>؛ پس از آن، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانه‌هایی به این شرح در سراسر استان تأسیس کرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماکو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوکان و شاهین دژ (تأسیس 1375).


'''كتابخانه‌های شخصی'''
کانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد کتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده که مجموعه کل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و کارکنان آنها 48 نفر بوده است<ref>'''''"لیست مراکز بر اساس استان‌ها"''''' [تهران]: [https://kpf.ir/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان]، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌کپی)، ص2.</ref>. کتابخانه‌های آموزشگاهی نخستین مدرسه به سبک جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دکتر پرکینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریکا در [[کشور ایران|ایران]] در شهر [[ارومیه]] و برای کودکان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در [[ارومیه]] و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریست‌های فرانسوی نیز که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به [[کشور ایران|ایران]] آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در [[ارومیه]]، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یک واحد کتابخانه و قرائت‌خانه در [[ارومیه]] تأسیس کردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیم‌خانه و نیز یک قرائت‌خانه و یک کتابخانه توسط آنها در [[ارومیه]] احداث شد. بعد از آنها، هیأت‌های مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی به‌وجود آوردند که در تعداد اندکی از آنها دانش‌آموزان مسلمان مجاز بودند که در کنار دانش‌آموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل کنند<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''نگاهی به آذربایجان غربی'''''. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج1، ص508و510.</ref><ref>انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، 452-460.</ref><ref>قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''، بانیان و پیشروان. تهران: [https://iup.ac.ir/shop/ مرکز نشر دانشگاهی]، 1377، ص512-519.</ref>. همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حکمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی به‌همت میرموسی نقیبی تأسیس شد<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''نگاهی به آذربایجان غربی'''''. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج 1، ص 510و511.</ref><ref>قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''، بانیان و پیشروان. تهران: [https://iup.ac.ir/shop/ مرکز نشر دانشگاهی]، 1377، ص368-371.</ref>.


سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترك و كرد بوده است. شخصیت‌های برجسته‌ای چون صفی‌الدین ارموی و حسام‌الدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیب‌الشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جمله‌اند (3: 359-399)، اما از وجود كتابخانه‌های شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.
با وقوع جنبش [[انقلاب مشروطه|مشروطه]]، مدارس متعددی به‌سرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیست‌ویک واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیکوکار و فرهنگ‌دوست استان ایجاد گردید<ref>قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''، بانیان و پیشروان. تهران: [https://iup.ac.ir/shop/ مرکز نشر دانشگاهی]، 1377، ص368-384.</ref>، اما از وجود کتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانه‌های آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است<ref>"'''''تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور''''': گزارش شماره 8". [تهران]: [https://medu.gov.ir/ وزارت آموزش و پرورش]، 1378 (پلی‌کپی)، ص1.</ref>.


صادقی بیگ افشار ارومیه‌ای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود كه سالها ریاست كتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت (19؛ ج 2، ص 137). جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و كتابخانه معتبری داشت كه، پس از درگذشت وی، كتابخانه‌اش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد (366:3). آیت‌الله قریشی، نویسنده معاصر، نیز كتابخانه معظمی در ارومیه دارد كه مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به كتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است (10: ج 3، ص 2302).
=== کتابخانه‌های تخصصی ===
از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان می‌توان از [https://taleghanilib.umsu.ac.ir/ کتابخانه بیمارستان طالقانی] (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر کارمند)، کتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و کتابخانه بیمارستان کودکان شهید دکتر قلی‌پور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر کارمند) نام برد<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش2. تهران:[https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص25 و 270 و 290.</ref>.
[[پرونده:دانشگاه ارومیه.png|بندانگشتی|[https://urmia.ac.ir/ دانشگاه ارومیه] ، قابل بازیابی از https://www.urmia.ac.ir/image-gallery-urmia-university]]


'''كتابخانه‌های عمومی'''
=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===
نخستین مرکز آموزش عالی استان [[آذربایجان غربی]] در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریکایی در [[ارومیه]] تأسیس شد. دانشسرای کشاورزی [[ارومیه]] نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشکده بعدها به [https://keshavarzi.urmia.ac.ir/ دانشکده کشاورزی ارومیه] تغییر نام داد<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''نگاهی به آذربایجان غربی'''''. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج1، ص513-517.</ref><ref>قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''، بانیان و پیشروان. تهران: [https://iup.ac.ir/shop/ مرکز نشر دانشگاهی]، 1377، ص514و515.</ref>. متأسفانه اطلاعی از وجود کتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. [https://cl.urmia.ac.ir/ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه ارومیه]، که در 1347 تأسیس شد، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود. در سال 1368 تعداد کارکنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش2. تهران:[https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص41و42.</ref>. پس از آن می‌توان از [https://cl.urmia.ac.ir/ کتابخانه آموزشکده فنی ارومیه] (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، [https://dampezeshki.urmia.ac.ir/node/1292 کتابخانه دانشکده دامپزشکی دانشگاه ارومیه] (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی و آموزشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش2. تهران:[https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص3، 41 ،42، 108.</ref>.


نخستین كتابخانه عمومی به سبك جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد كه در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سال‌های اخیر كلاً تخریب و در محل آن كتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستان‌های استان كتابخانه‌هایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماكو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوكان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354) (9: 79-111؛ 3: 484).
کتابخانه دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر کارمند) و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر کارمند)، از دیگر کتابخانه‌های دانشگاهی این استان به شمار می‌روند<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش2. تهران:[https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص42و107.</ref>.


تا نیمه اول 1378 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است (1:13). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی كتابخانه در استان تأسیس كرده كه دارای 19072 جلد كتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است (34:14). علاوه بر آنها، 15 واحد كتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته كه دارای مجموعه‌ای حدود 34000 جلد كتاب، 37 نفر كتابدار، و 1850 نفر عضو بوده‌اند (15: [1]).
== نیز نگاه کنید به ==


'''كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان'''
* [[کتابخانه های آذربایجان شرقی]]


نخستین كتابخانه كودكان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد (348:3)؛ پس از آن، كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، كتابخانه‌هایی به این شرح در سراسر استان تأسیس كرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماكو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوكان و شاهین دژ (تأسیس 1375).
* [[کتابخانه های ارامنه ایران]]
* [[کتابخانه های استان اردبیل]]
* [[کتابخانه های اصفهان]]
* [[کتابخانه های ایلام]]
* [[کتابخانه های بوشهر]]
* [[کتابخانه های تهران]]
* [[کتابخانه های خراسان]]
* [[کتابخانه های خوزستان]]
* [[کتابخانه های زنجان]]
* [[کتابخانه های سمنان]]
* [[کتابخانه های سیستان و بلوچستان]]
* [[کتابخانه های فارس]]
* [[کتابخانه های قزوین]]
* [[کتابخانه های قم]]
* [[کتابخانه های کردستان]]
* [[کتابخانه های کرمان]]
* [[کتابخانه های کرمانشاه]]
* [[کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد]]
* [[کتابخانه های لرستان]]
* [[کتابخانه های مازندران]]
* [[کتابخانه های هرمزگان]]
* [[کتابخانه های همدان]]
* [[کتابخانه های یزد]]
* [[کتابخانه های گیلان]]
* [[کتابخانه های استان گلستان]]
* [[کتابخانه های استان مرکزی]]


كانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد كتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده كه مجموعه كل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و كاركنان آنها 48 نفر بوده است (2:16). == كتابخانه‌های آموزشگاهی == نخستین مدرسه به سبك جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دكتر پركینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریكا در ایران در شهر ارومیه و برای كودكان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریست‌های فرانسوی نیز كه از سوی كلیسای كاتولیك فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یك واحد كتابخانه و قرائت‌خانه در ارومیه تأسیس كردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیم‌خانه و نیز یك قرائت‌خانه و یك كتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأت‌های مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی به‌وجود آوردند كه در تعداد اندكی از آنها دانش‌آموزان مسلمان مجاز بودند كه در كنار دانش‌آموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل كنند (2: ج 1، ص 508-510؛ 452:3-460؛ 11: 512-519). همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حكمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی به‌همت میرموسی نقیبی تأسیس شد (2: ج 1، ص 510،511؛ 368:11-371).
== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران].


با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی به‌سرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیست‌ویك واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیكوكار و فرهنگ‌دوست استان ایجاد گردید (368:11-384)، اما از وجود كتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 كتابخانه‌های آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است (1:5).
== نویسنده مقاله ==
 
محمدحسن رجبی 
'''كتابخانه‌های تخصصی'''
[[رده:ارتباطات]]
 
از جمله كتابخانه‌های تخصصی این استان می‌توان از كتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر كارمند)، كتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و كتابخانه بیمارستان كودكان شهید دكتر قلی‌پور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر كارمند) نام برد (4: 25، 270، 290).
 
'''كتابخانه‌های دانشگاهی'''
 
نخستین مركز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریكایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای كشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشكده بعدها به دانشكده كشاورزی ارومیه تغییر نام داد (2: ج 1، ص 513-517؛ 514:11-515). متأسفانه اطلاعی از وجود كتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه ارومیه، كه در 1347 تأسیس شد، بزرگ‌ترین كتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود. در سال 1368 تعداد كاركنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است (4: 41، 42). پس از آن می‌توان از كتابخانه آموزشكده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، كتابخانه دانشكده دامپزشكی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و كتابخانه دانشكده پرستاری و مامایی و آموزشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد (4 : 3 ، 41 ، 42، 108).
 
كتابخانه دانشكده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر كارمند) و كتابخانه مركزی دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر كارمند)، از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی این استان به شمار می‌روند (4: 42، 107).
 
 
'''مآخذ:'''
 
1)"ارمنستان". دایره‌المعارف فارسی، ج1، ص102؛
 
2) افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. ]تهران[: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369؛
 
3) انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378؛
 
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 5) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛
 
6) دولت‌آبادی، عزیز. كتابخانه‌های آذربایجان. تبریز: اداره كل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛
 
7) همو. "كتابخانه‌های ارامنه در آذربایجان". هور. س. اول، 5 و 6 (1350): 68-69؛
 
8) زریاب‌خویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. ج 1، ص 194-207؛
 
9) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛
 
10) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛
 
11) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377؛
 
12) "قره كلیسا". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[، ج 2، ص 2042؛
 
13) "گزارش عملكرد سه ماه دوم كتابخانه‌های عمومی كشور". [تهران[: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1378، (پلی كپی)؛
 
14) گزارش فرهنگی كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموز، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛
 
15) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)؛
 
16) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها" [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛
 
17) مركز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسكن :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: مركز آمار ایران، 1376؛
 
18) مشكور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349؛
 
19) همایون فرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1347.
 
منبع اصلی
 
آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
 
نویسنده مقاله
 
محمدحسن رجبی
 
             

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۹

آذربايجان غربی

کتابخانه‌های استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان کردستان، از مغرب به ترکیه و عراق، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 37059 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سکونت دارند.

آذربایجان غربی دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: ارومیه، بوکان، پیرانشهر، تکاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، ماکو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مرکز استان نیز شهر ارومیه است[۱].

تاریخچه

آذربایجان غربی از کهن‌ترین سرزمین‌های ایران بوده و پیشینه تمدن آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است[۲][۳][۴]، هرچند که بررسی‌های زبان‌شناختی در اوستا این معنی را تأیید نمی‌کند[۲]. بر اساس همان روایات زردشتی است که در کتاب‌های اوستا، بندهش، و سایر کتاب‌های پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است[۴]. در زمان سلوکیان و اشکانیان، که دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حکومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری کردند[۲].

آتشکده آذر گشسب، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/blog/attractions/iran/urmia/takht-e-soleyman

آتشکده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، که بزرگ‌ترین مرکز مذهبی آن دوره بود، می‌رفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر می‌کردند[۴]. گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهم‌ترین مرکز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگ‌های ایران و روم رنگ مذهبی پیدا کرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت[۵][۶].برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانک طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره کلیسا (جنوب غربی شهر ماکو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همان‌جا شهید شد[۷].

آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حکایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد که از جمله آنها می‌توان از: گوی تپه در نزدیکی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیکی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیکی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشکده آذر گشنسب ـ به گفته‌ای در نزدیکی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد.

به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، به‌تدریج، اسلام آوردند[۸][۹]. از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، به‌عنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر کتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمی‌گردد[۱۰]. از این رو، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود کتابخانه‌های مساجد، به‌عنوان کتابخانه‌های عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.

ظاهراً کتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از کهن‌ترین کتابخانه‌های استان بوده است. به نوشته مجمل‌التواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی به‌تقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) کتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت کردند و تعداد 10400 جلد از کتاب‌های آن را سوزاندند[۱۱]. کتابخانه مدرسه سهراب مکری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از کتابخانه‌های معروف منطقه بود که بیشتر کتاب‌های آن به فقه شافعی اختصاص داشت[۱۲].

در سال‌های 741 تا 761 ق. در قره کلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده[۱۳]، ولی از وجود کتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفه‌گری کل ارامنه آذربایجان، واقع در کلیسای مریم مقدس، صدها جلد کتاب خطی و چاپی کهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً کهن‌ترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است که تاریخ کتابت آن 954 ق. است. از دیگر کتابخانه‌های قدیمی ارامنه استان می‌توان از کتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، کتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و کتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد[۱۴][۱۵].

کتابخانه‌های شخصی

سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترک و کرد بوده است. شخصیت‌های برجسته‌ای چون صفی‌الدین ارموی و حسام‌الدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیب‌الشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جمله‌اند[۱۶]، اما از وجود کتابخانه‌های شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.

صادقی بیگ افشار ارومیه‌ای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود که سال‌ها ریاست کتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت[۱۷]. جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و کتابخانه معتبری داشت که، پس از درگذشت وی، کتابخانه‌اش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد[۱۸]. آیت‌الله قریشی، نویسنده معاصر، نیز کتابخانه معظمی در ارومیه دارد که مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به کتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است[۱۹].

فضای داخلی کتابخانه عمومی شاهین دژ، قابل بازیابی از https://102053.samanpl.ir/

کتابخانه‌های عمومی

نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد که در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سال‌های اخیر کلاً تخریب و در محل آن کتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستان‌های استان کتابخانه‌هایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماکو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوکان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354)[۲۰][۲۱].

تا نیمه اول 1378 تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است[۲۲]. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که دارای 19072 جلد کتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است[۲۳]. علاوه بر آنها، 15 واحد کتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته که دارای مجموعه‌ای حدود 34000 جلد کتاب، 37 نفر کتابدار، و 1850 نفر عضو بوده‌اند[۲۴].

کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان

نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد[۲۵]؛ پس از آن، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانه‌هایی به این شرح در سراسر استان تأسیس کرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماکو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوکان و شاهین دژ (تأسیس 1375).

کانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد کتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده که مجموعه کل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و کارکنان آنها 48 نفر بوده است[۲۶]. کتابخانه‌های آموزشگاهی نخستین مدرسه به سبک جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دکتر پرکینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریکا در ایران در شهر ارومیه و برای کودکان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریست‌های فرانسوی نیز که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یک واحد کتابخانه و قرائت‌خانه در ارومیه تأسیس کردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیم‌خانه و نیز یک قرائت‌خانه و یک کتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأت‌های مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی به‌وجود آوردند که در تعداد اندکی از آنها دانش‌آموزان مسلمان مجاز بودند که در کنار دانش‌آموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل کنند[۲۷][۲۸][۲۹]. همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حکمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی به‌همت میرموسی نقیبی تأسیس شد[۳۰][۳۱].

با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی به‌سرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیست‌ویک واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیکوکار و فرهنگ‌دوست استان ایجاد گردید[۳۲]، اما از وجود کتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانه‌های آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است[۳۳].

کتابخانه‌های تخصصی

از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان می‌توان از کتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر کارمند)، کتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و کتابخانه بیمارستان کودکان شهید دکتر قلی‌پور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر کارمند) نام برد[۳۴].

دانشگاه ارومیه ، قابل بازیابی از https://www.urmia.ac.ir/image-gallery-urmia-university

کتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین مرکز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریکایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای کشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشکده بعدها به دانشکده کشاورزی ارومیه تغییر نام داد[۳۵][۳۶]. متأسفانه اطلاعی از وجود کتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه ارومیه، که در 1347 تأسیس شد، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود. در سال 1368 تعداد کارکنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است[۳۷]. پس از آن می‌توان از کتابخانه آموزشکده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، کتابخانه دانشکده دامپزشکی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی و آموزشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد[۳۸].

کتابخانه دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر کارمند) و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر کارمند)، از دیگر کتابخانه‌های دانشگاهی این استان به شمار می‌روند[۳۹].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: مرکز آمار ایران، 1376، ص15و16.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ زریاب‌خویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی،ج 1، ص 195.
  3. ↑ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349، ص40.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج 1، ص 142.
  5. ↑ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349، ص417.
  6. ↑ "ارمنستان". دایره‌المعارف فارسی، ج1، ص102.
  7. ↑ "قره کلیسا". دایره‌المعارف فارسی [مصاحب]، ج 2، ص 2042.
  8. ↑ زریاب‌خویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 1، ص 197.
  9. ↑ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349، ص134و135.
  10. ↑ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349، ص413و414.
  11. ↑ همایون فرخ، رکن‌الدین. کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 10.
  12. ↑ همایون فرخ، رکن‌الدین. کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 145.
  13. ↑ مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349، ص418و419.
  14. ↑ دولت‌آبادی، عزیز. کتابخانه‌های آذربایجان. تبریز: اداره کل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350، ص46و47.
  15. ↑ دولت‌آبادی، عزیز. "کتابخانه‌های ارامنه در آذربایجان". هور. س. اول، 5 و 6 (1350)، ص68-69.
  16. ↑ انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص359-399.
  17. ↑ همایون فرخ، رکن‌الدین. کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347، ج 2، ص 137.
  18. ↑ انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص366.
  19. ↑ عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378، ج 3، ص 2302.
  20. ↑ شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، 1370، ص79-111.
  21. ↑ انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص484.
  22. ↑ "گزارش عملکرد سه ماه دوم کتابخانه‌های عمومی کشور". [تهران]: هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، 1378، (پلی کپی)، ص1.
  23. ↑ گزارش فرهنگی کشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموز، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378، ص34.
  24. ↑ "لیست کتابخانه‌های مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌کپی)، ص1.
  25. ↑ انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، ص348.
  26. ↑ "لیست مراکز بر اساس استان‌ها" [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌کپی)، ص2.
  27. ↑ افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج1، ص508و510.
  28. ↑ انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378، 452-460.
  29. ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص512-519.
  30. ↑ افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج 1، ص 510و511.
  31. ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص368-371.
  32. ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص368-384.
  33. ↑ "تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8". [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌کپی)، ص1.
  34. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش2. تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص25 و 270 و 290.
  35. ↑ افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369، ج1، ص513-517.
  36. ↑ قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ص514و515.
  37. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش2. تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص41و42.
  38. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش2. تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص3، 41 ،42، 108.
  39. ↑ تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش2. تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370، ص42و107.

منبع اصلی

آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی 

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=کتابخانه_های_آذربایجان_غربی&oldid=12076»