کتابخانه های آذربایجان غربی

آذربايجان غربی

کتابخانه‌های استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان کردستان، از مغرب به ترکیه و عراق، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 37059 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سکونت دارند.

آذربایجان غربی دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: ارومیه، بوکان، پیرانشهر، تکاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، ماکو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مرکز استان نیز شهر ارومیه است.

تاریخچه

آذربایجان غربی از کهن‌ترین سرزمین‌های ایران بوده و پیشینه تمدن آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است، هرچند که بررسی‌های زبان‌شناختی در اوستا این معنی را تأیید نمی‌کند. بر اساس همان روایات زردشتی است که در کتاب‌های اوستا، بندهش، و سایر کتاب‌های پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است. در زمان سلوکیان و اشکانیان، که دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حکومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری کردند.

آتشکده آذر گشسب، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/blog/attractions/iran/urmia/takht-e-soleyman

آتشکده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، که بزرگ‌ترین مرکز مذهبی آن دوره بود، می‌رفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر می‌کردند. گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهم‌ترین مرکز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگ‌های ایران و روم رنگ مذهبی پیدا کرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت.برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانک طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره کلیسا (جنوب غربی شهر ماکو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همان‌جا شهید شد.

آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حکایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد که از جمله آنها می‌توان از: گوی تپه در نزدیکی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیکی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیکی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشکده آذر گشنسب ـ به گفته‌ای در نزدیکی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد.

به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، به‌تدریج، اسلام آوردند. از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، به‌عنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر کتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمی‌گردد. از این رو، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود کتابخانه‌های مساجد، به‌عنوان کتابخانه‌های عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.

ظاهراً کتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از کهن‌ترین کتابخانه‌های استان بوده است. به نوشته مجمل‌التواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی به‌تقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) کتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت کردند و تعداد 10400 جلد از کتاب‌های آن را سوزاندند. کتابخانه مدرسه سهراب مکری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از کتابخانه‌های معروف منطقه بود که بیشتر کتاب‌های آن به فقه شافعی اختصاص داشت.

در سال‌های 741 تا 761 ق. در قره کلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده، ولی از وجود کتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفه‌گری کل ارامنه آذربایجان، واقع در کلیسای مریم مقدس، صدها جلد کتاب خطی و چاپی کهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً کهن‌ترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است که تاریخ کتابت آن 954 ق. است. از دیگر کتابخانه‌های قدیمی ارامنه استان می‌توان از کتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، کتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و کتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد.

کتابخانه‌های شخصی

سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترک و کرد بوده است. شخصیت‌های برجسته‌ای چون صفی‌الدین ارموی و حسام‌الدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیب‌الشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جمله‌اند، اما از وجود کتابخانه‌های شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.

صادقی بیگ افشار ارومیه‌ای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود که سال‌ها ریاست کتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت. جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و کتابخانه معتبری داشت که، پس از درگذشت وی، کتابخانه‌اش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد. آیت‌الله قریشی، نویسنده معاصر، نیز کتابخانه معظمی در ارومیه دارد که مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به کتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است.

فضای داخلی کتابخانه عمومی شاهین دژ، قابل بازیابی از https://102053.samanpl.ir/

کتابخانه‌های عمومی

نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد که در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سال‌های اخیر کلاً تخریب و در محل آن کتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستان‌های استان کتابخانه‌هایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماکو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوکان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354).

تا نیمه اول 1378 تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که دارای 19072 جلد کتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است. علاوه بر آنها، 15 واحد کتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته که دارای مجموعه‌ای حدود 34000 جلد کتاب، 37 نفر کتابدار، و 1850 نفر عضو بوده‌اند.

کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان

نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد؛ پس از آن، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانه‌هایی به این شرح در سراسر استان تأسیس کرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماکو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوکان و شاهین دژ (تأسیس 1375).

کانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد کتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده که مجموعه کل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و کارکنان آنها 48 نفر بوده است. کتابخانه‌های آموزشگاهی نخستین مدرسه به سبک جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دکتر پرکینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریکا در ایران در شهر ارومیه و برای کودکان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریست‌های فرانسوی نیز که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یک واحد کتابخانه و قرائت‌خانه در ارومیه تأسیس کردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیم‌خانه و نیز یک قرائت‌خانه و یک کتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأت‌های مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی به‌وجود آوردند که در تعداد اندکی از آنها دانش‌آموزان مسلمان مجاز بودند که در کنار دانش‌آموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل کنند. همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حکمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی به‌همت میرموسی نقیبی تأسیس شد.

با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی به‌سرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیست‌ویک واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیکوکار و فرهنگ‌دوست استان ایجاد گردید، اما از وجود کتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانه‌های آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است.

کتابخانه‌های تخصصی

از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان می‌توان از کتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر کارمند)، کتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و کتابخانه بیمارستان کودکان شهید دکتر قلی‌پور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر کارمند) نام برد.

دانشگاه ارومیه ، قابل بازیابی از https://www.urmia.ac.ir/image-gallery-urmia-university

کتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین مرکز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریکایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای کشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشکده بعدها به دانشکده کشاورزی ارومیه تغییر نام داد. متأسفانه اطلاعی از وجود کتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه ارومیه، که در 1347 تأسیس شد، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود. در سال 1368 تعداد کارکنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است. پس از آن می‌توان از کتابخانه آموزشکده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، کتابخانه دانشکده دامپزشکی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی و آموزشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد.

کتابخانه دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر کارمند) و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر کارمند)، از دیگر کتابخانه‌های دانشگاهی این استان به شمار می‌روند.

نیز نگاه کنید به

• کتابخانه های آذربایجان شرقی

• کتابخانه های ارامنه ایران
• کتابخانه های استان اردبیل
• کتابخانه های اصفهان
• کتابخانه های ایلام
• کتابخانه های بوشهر
• کتابخانه های تهران
• کتابخانه های خراسان
• کتابخانه های خوزستان
• کتابخانه های زنجان
• کتابخانه های سمنان
• کتابخانه های سیستان و بلوچستان
• کتابخانه های فارس
• کتابخانه های قزوین
• کتابخانه های قم
• کتابخانه های کردستان
• کتابخانه های کرمان
• کتابخانه های کرمانشاه
• کتابخانه های كُهگيلويه و بويراحمد
• کتابخانه های لرستان
• کتابخانه های مازندران
• کتابخانه های هرمزگان
• کتابخانه های همدان
• کتابخانه های یزد
• کتابخانه های گیلان
• کتابخانه های استان گلستان
• کتابخانه های استان مرکزی

منبع اصلی

آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی