شعر فارسی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''شعر فارسی''' شعر یكی از اقسام دوگانة كلام و در مقابل نثر قرار دارد. شعر را كلامی اندیشیده همراه با وزن و گاه قافیه نیز تألیفی از كلمات دانستهاند<sup>1</sup> كه نوعی وزن در آن به كار رفته باشد.<sup>2</sup> اقسام شعر فارسی: شعر فارسی دارای اقسام و اغراض گ...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''شعر فارسی''' | شعر یکی از اقسام دوگانه کلام و در مقابل نثر قرار دارد. شعر را کلامی اندیشیده همراه با وزن و گاه قافیه نیز تألیفی از کلمات دانستهاند<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 144.</ref> که نوعی [[وزن]] در آن به کار رفته باشد.<ref>خانلری، پرویز. '''''وزن شعر فارسی'''''، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، چ 3، 1354 ش، ص 19.</ref> | ||
شعر | === اقسام شعر فارسی === | ||
شعر فارسی دارای اقسام و اغراض گوناگونی است<ref>مؤتمن، زینالعابدین. '''''شعر و ادب فارسی'''''، تهران: بنگاه مطبوعاتی افشاری، 1346 ش، ص 9، 10.</ref>. شعر سنتی فارسی به لحاظ ساختار و ابزارهای نظم آفرینی موجود در آن به: 1ـ مثنوی، 2ـ قصیده، 3ـ غزل، 4ـ قطعه، 5ـ ترکیببند، 6ـ [[ترجیع بند|ترجیعبند]]، 7ـ مستزاد، 8ـ رباعی، 9ـ مسمط و 10ـ دوبیتی، از آن جملهاند و از لحاظ اغراض به انواع مختلف مانند مدح، هجا، فخر، حماسه، رثاء، تشبیب، تسبیب و جز آنها تقسیم میشود<ref>صفوی. '''''دانشنامه ادب فارسی (2)'''،'' فرهنگنامه ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 883.</ref>. تقسیمات دیگری در ادب فارسی برای شعر قائل شدهاند که ترانه، [[تصنیف]]، سرود، چامه، چکامه، نیوشه، مثل و قول از آن جملهاند<ref>نشاط، محمود. '''''زیب سخن'''''، تهران: چ 1، 1342 ش، ج 1، ص 159.</ref>. | |||
=== آغاز شعر فارسی === | |||
پیشگامان شعر فارسی به معنای خاص آن، یعنی کلام موزون و مقفّی، افرادی مانند [[بهرام(پادشاه ساسانی)|بهرام گور ساسانی]]، [[ابوحفص سغدی]]، [[محمد بن وصیف سَگزی|محمد بن وصیف سگزی]] و چند تن دیگر بودهاند. اما چون در صحت انتساب برخی اشعار به این گویندگان جای تردید است و هم اینکه این سرودهها به جای جنبه ادبی بیشتر جنبه تاریخی دارند، میتوان شاعران [[سامانیان|دوره سامانی]] را به عنوان آغازگران واقعی شعر فارسی قلمداد کرد<ref>کاظمی، محمد کاظم. '''''شعر پارسی'''''، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 19.</ref>. | |||
شعر | === ادوار شعر فارسی === | ||
صرف نظر از دوره [[صفاریان]] (247 ـ 298 ق / ؟م) و شاعرانی چون [[محمد بن وصیف سَگزی|محمد بن وصیف]]، [[حنظله بادغیسی]]، [[ابوحفص سغدی]] و [[ابوسلیک گرگانی]]، دورههای تاریخی شعر فارسی را میتوان به چنددسته تقسیم کرد<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 157.</ref>. | |||
آغاز | ==== الف ـ [[سامانیان|دوره سامانیان]] (361 ـ 389 ق / ؟م) ==== | ||
با آغاز حکومت سامانی و ظهور شاعران نامداری چون ابوشکور بلخی، [[شهید بلخی]]، [[رودکی|رودکی سمرقندی]]، [[دقیقی|دقیق طوسی]] و جز آنان، شعر فارسی به سوی رشد و گسترش خود گامهای اساسی برداشت<ref>مؤتمن، زینالعابدین. '''''تحول شعر فارسی'''''، تهران:ابن سینا، بی تا، ص 132.</ref>. در این دوره از 35 شاعر شناخته شده نام بردهاند که قریب دو هزار بیت شعر از آنها بر جای مانده است<ref>شمیسا، سیروس. '''''سبک شناسی شعر'''''، تهران: نشر میترا، ویرایش دوم، چ 1، 1383 ش، ص 25.</ref>. شاعر معروف دیگری که بخش بزرگی از زندگی او در این دوره سپری شد، استاد [[فردوسی|ابوالقاسم فردوسی]] است. فصاحت، سادگی، مضامین ساده و بکر، تشبیهات طبیعی، مضامین تازه و بدیع و متنوع، کوتاهی اوزان و بحور شعر، از جمله ویژگیهای شعر این دوره به شمار میرود<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 19، 20.</ref>. | |||
==== ب ـ [[غزنویان|دوره غزنویان]] (366 ـ 583 ق / ؟م) ==== | |||
پس از [[سامانیان]]، دربارهای سلطان محمود (حک 389 ـ421 ق/ ؟م) و سلطان مسعود غزنوی (حک 421 ـ 432 ق / ؟م) مأمن شاعران گردید و سرایندگان بزرگی چون عنصری [[فرخی سیستانی]] و عسجدی در دربار [[سامانیان]] به ادامه و تکامل سبک ادبی پرداختند<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 34.</ref>. افزون بر این، با تصرف نواحی غرب هند توسط [[غزنویان]]، ادب پارسی وارد حوزه جدیدی به نام «حوزه هند و شبه قاره» شد که شاعرانی نظیر [[مسعود سعد سلمان|مسعود سعدسلمان]] در آن میزیستهاند. از دیگر شاعران معروف این دوره میتوان [[اسدی طوسی]]، [[منوچهری دامغانی]] و ابوالفرج رونی را نام برد<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران، تاریخ ادب پارسی'''''، تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379 ش، ص 55.</ref>. به طور کلی شاعران این دوره بر خلاف دوره پیشین به قواعد، دقت و صحت شعر پایبند بودند. و به سبک شعر [[رودکی]] و [[شهید بلخی]] توجه داشتند<ref>زرین کوب، عبدالحسین. '''''سیری در شعر فارسی'''''، تهران: نوین، چ 1، 1363 ش، ص 17.</ref>. استفاده از قالبهای گوناگون شعری نظیر قصیده و مسمط؛ تنوع مضمون مانند مدح، هزل و هجو و نیز خلق منظومههای داستانی و حماسی مانند [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] از ویژگیهای شعر این عهد است. مجموع ویژگیهای شعر دوره غزنوی به سبک خراسانی شهرت دارد<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 158.</ref>. | |||
==== ج ـ [[سلجوقیان|دوره سلجوقیان]] (429 ـ 700 ق/ ؟م) و [[خوارزمشاهیان]] (521 ـ 628 ق/ ؟م) ==== | |||
در 429 ق با خروج طغرل سلجوقی (حک 429 ـ 455 ق/ ؟م) بر سلطان مسعود غزنوی، حکومت سلاجقه در خراسان آغاز شد. از آن سال تا 498 ق طغرل و جانشینان وی شاعران بسیاری را به دربار خود جذب کردند که از میان مشهورترین آنان میتوان [[فخرالدین اسعد گرگانی]]، ازرقی هروی (و ح 465 ق)، [[خیام|عمر خیام]]، [[ابوسعید ابوالخیر]] و [[ناصر خسرو]] را ذکر کرد. در دوران سنجر سلجوقی (حک 511 ـ 552 ق/ ؟م) و جانشینان وی و همچنین در عهد اتابکان که شعبهای از [[سلجوقیان]] بزرگ بودند، نیز سخنوران بزرگی ظهور کردند که [[انوری|انوری ابیوردی]]، [[سنایی غزنوی]] و [[رشيدِ وَطواط|رشیدالدین وطواط]] از آن جملهاند<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران، تاریخ ادب پارسی'''''، تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379 ش، ص 56، 58.</ref>. یکی از قالبهای شعری رایج در این دوره، غزل بود که بخش بزرگی از دیوان شاعران را به خود اختصاص داد<ref name=":0">میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 159.</ref>. در این دوره چند حماسه نیز به تقلید از [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] سروده شد که مهمترین آنها ''[[گرشاسب نامه]]'' اثر [[اسدی طوسی]] است. هم در این دوره دو حوزه مهم ادبی در شعر فارسی پدید آمد: 1ـ حوزه عراق عجم ـ نواحی مرکزی ایران ـ که [[جمالالدین عبدالرزاق اصفهانی]]، [[ظهیر فاریابی]] و اثیرالدین اخسیکتی از جمله نمایندگان آن بودند. 2ـ حوزهشمال غربی ایران ـ آذربایجان ـ که [[خاقانی شروانی]]، [[نظامی گنجوی]] و [[فلکی شروانی]] از بهترین سخنوران آن به شمار میرفتند. مجموعه ویژگیهای این دو حوزه سبک عراقی را پدید آورد<ref name=":0" />. | |||
''' | ==== د ـ [[مغول ها|دوره مغول]] (615 ـ 750 ق / ؟م) ==== | ||
شعر فارسی در دوره مغول با دو شاعر بزرگ ایران، [[سعدی]] و [[مولوی، جلال الدین محمد|مولوی]] آغاز گردید. دو عارف و شاعر بزرگ دیگر، [[عطار نیشابوری|فریدالدین عطار نیشابوری]] و [[کمال الدین اسماعیل|کمالالدین اسماعیل اصفهانی]] در آغاز این دوره، در گیر و دار حمله [[مغول ها|مغولان]] به قتل رسیدند<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 54 ـ 57 (به اختصار).</ref>. از دیگر شاعران مشهور این عهد میتوان به [[فخر الدین عراقی|فخرالدین عراقی]]، اوحدالدین کرمانی، امیرخسرو دهلوی<sup>*</sup>، [[خواجوی کرمانی]]، [[عبید زاکانی]] و [[سلمان ساوجی]] (د 779ق / ؟م) اشاره کرد. آخرین شاعر نامدار این عهد، [[حافظ شیرازی|شمسالدین محمد حافظ شیرازی]] است که اواخر حیات او مصادف با اوایل دوره [[تیموریان|تیموری]] بود<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 58، 59.</ref>. در مجموع سبک شعری این دوره، دنباله سبک عراقی در دوره پیشین است، اگرچه سرودههای شاعرانی چون مجدالدین همگر، ابن یمین، و به ویژه [[مولوی، جلال الدین محمد|مولوی]] در غزلها و قصایدش با شیوه خراسانی نزدیکی دارد<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 54.</ref>. | |||
==== س ـ [[تیموریان|دوره تیموری]] (782 ـ 907 ق/ ؟م) ==== | |||
در این دوره زبان شعر فارسی به دلایلی از جمله غلبه ترکان و ترک زبانان قراقویونلو و [[آق قویونلو یا بایندریان|آق قویونلو]] در برخی از نواحی ایران به ضعف و سستی گرایید<ref name=":1">میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 161.</ref>. این دوره دوره رکود و تقلید شعر به شمار میرود. بزرگترین شاعر این دوره، [[جامی|عبدالرحمان جامی]] است که تقریباً در سرایش همه قالبهای شعری خود از امیرخسرو دهلوی پیروی میکرد<ref>کاظمی، محمد کاظم. '''''شعر پارسی'''''، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 61، 62.</ref>. از دیگر شاعران برجسته این دوره میتوان شیخ آذری طوسی (د 865 ق)، ابن حسام (د 874 ق)، امیرشاهی سبزواری (د 857 ق)، شاه نعمتالله ولی (د 834 ق) و لطفالله نیشابوری (د 812 ق) را نام برد<ref>شفیعی کدکنی، محمدرضا. '''''ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما'''''، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 13، 15.</ref>. در این دوره معما گویی هم رواج بسیار یافت. شاعرانی هم مانند بسحق اطعمه (د 830 ق) و نظامالدین محمود قاری برای نخستین بار اصطلاحهای خوراکی و پوشاکی را در شعر خود به کار گرفتند<ref name=":1" />. | |||
==== ک ـ دوره [[صفویان|صفویه]] (905 ـ 1135 ق/ ؟م) ==== | |||
شعر فارسی در [[صفویان|عصر صفویه]] به جز مواردی چند از لحاظ الفاظ و کلمات چندان درخور توجه نبود. در این دوره [[مرثیه سرایی]] و مدح ائمه دین بسیار رواج یافت<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 77، 78.</ref>. از [[مرثیه|مرثیههای]] مهم این دوره ترکیببند [[محتشم کاشانی]] (د 996 / 1000 ق / ؟م) است. همچنین شعر فارسی در این دوره پناهگاههایی در خارج از مرکز ایران کنونی نظیر عثمانی و هند و پادشاهان گورکانی به دست آورد و سخنورانی چون [[نظیری نیشابوری]]، کلیم کاشانی / همدانی<sup>*</sup> و [[صائب تبریزی]] به هند کوچیدند و بعضی مانند [[صائب تبریزی|صائب]] پس از چندی به کشور بازگشتند. در شبه قاره هند و پاکستان شاعرانی نظیر فیضی دکنی و بیدل دهلوی نیز در ترویج شعر فارسی نقش مهمی ایفا کردند<ref>کاظمی، محمد کاظم. '''''شعر پارسی'''''، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 69، 70، 71.</ref>. به جز مرثیهها و مدایح ائمه و معصومین (ع)، افکار غنایی و غزلی و نیز حماسهسرایی، افسانهسرایی و داستانسرایی، به ویژه به سبک [[نظامی گنجوی]] هم در میان شاعران این عهد رواج داشت. از میان شاعران آغاز این دوره میتوان به [[بابافغانی شیرازی|بابا فغانی]] (و 925 ق)، اهلی شیرازی و [[وحشی بافقی]] اشاره کرد<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 83، 84.</ref>. | |||
==== ل ـ دورههای [[افشاریه|افشاری]]، [[زندیه|زند]] و [[قاجاریه|قاجار]] (میانه سده 12 ـ اواسط سده 14/ ؟م) ==== | |||
افول [[صفویان|سلسله صفوی]]، ظهور و سپس سقوط [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] و همچنین روی کار آمدن [[زندیه]] بر ادبیات فارسی از جمله شعر تأثیر بسزایی گذاشت. در این دوران شعر فارسی تا حدی از درخشش بازایستاد، اما در [[قاجاریه|دوره قاجار]] با توجه به حمایت پادشاهان آن سلسله از شعر مدحی، بازار شعر به تدریج رونق گرفت. در این دوره شاعران سبک [[صفویان|دوره صفوی]] را کنار گذاشتند و به شیوه شاعران سدههای 5 و 6 ق (در قصیده) و نیز سبک سرودههای 7 و 8 ق (در غزل) بازگشتند. این جنبش ادبی به مکتب بازگشت معروف شد<ref>شفیعی کدکنی، محمدرضا. '''''ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما'''''، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 55، 56.</ref>. از شعرای معروف [[قاجاریه|دوره قاجار]] میتوان از صبای کاشانی (د 1238 ق)، [[نشاط اصفهانی|نشاط اصفهانی]]، [[وصال شیرازی]] (د 1262ق)، [[قاآنی|قاآنی]]، [[سروش اصفهانی]]، مجمر اصفهانی (د 1225 ق) و [[فروغی بسطامی]] یاد کرد<ref>صفا، ذبیحالله. '''''مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی'''''، تهران: ققنوس، چ 15، ص 98، 99.</ref>. | |||
==== ن ـ [[نهضت مشروطه|دوره مشروطه]] ==== | |||
با آغاز [[نهضت مشروطه|دوره مشروطیت]] و با هدف خدمت به آن شعر فارسی خصوصیات سنتی خود را از دست داد و هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ شکل ویژگیهای جدیدی به خود گرفت که به شعر [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] مشهور شد<ref name=":2">میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژه نامه هنر شاعری'''''، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 163.</ref>. [[بهار، محمدتقی (ملک الشعرا)|محمد تقی بهار]]، [[لاهوتی، ابوالقاسم|ابوالقاسم لاهوتی]]، [[عارف قزوینی]]، [[ایرج میرزا]]، [[میرزاده عشقی]]، [[فرخی یزدی|فرخی یزدی]]، پروین اعتصامی ، سید اشرفالدین گیلانی و [[نیما یوشیج]] از شاخصترین شاعران [[نهضت مشروطه|مشروطه]] بودند<ref>شفیعی کدکنی، محمدرضا. '''''ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما'''''، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 79 – 81 (به اختصار).</ref>. پس از [[انقلاب مشروطه]] و دوران اول سلطنت [[سلسله پهلوی|پهلوی]] هم بخش مهمی از شعر به روشهای سنتی گذشته بازگشت، اما در آثار برخی از شاعران از جمله [[لطفعلی صورتگر شیرازی|لفطعلی صورتگر]] و غلامرضا رشید یاسمی (و 1330 ش) نشانههایی از نوجویی در شعر دیده میشود. | |||
==== وـ دوره معاصر ==== | |||
در اوایل این سده [[نیما یوشیج]] طرحی دیگر در شعر فارسی افکند که به «شعر نو» شهرت گرفت. بعدها تلاشهای او توسط شاعران جوانی که پس از شهریور 1320 ش به شاعری روی آوردند، دنبال شد<ref name=":2" />. شاعرانی چون [[ابتهاج|هوشنگ ابتهاج]] (سایه)، فریدون توللی و [[نادر نادرپور|نادرپور]] با احتیاط به شعر نیمایی نزدیک شدند. گروهی چون [[مهدی اخوان ثالث|اخوان ثالث]] ضمن حفظ همهقواعد نیمایی در راه کمال این نوع شعر تلاش کردند و گروهی دیگر مانند [[احمد شاملو]] در قالب شکنی از نیما نیز فراتر رفتند و شکلی دیگر از شعر به نام «شعر سپید» پدید آوردند<ref>کاظمی، محمد کاظم. '''''شعر پارسی'''''، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 97.</ref>. از دیگر شاعران سرشناس شعر نو، سیاوش کسرایی<sup>*</sup>، [[فروغ فرخزاد]]، [[پرویز ناتل خانلری]]، [[سهراب سپهری]]، [[مشیری، فریدون|فریدون مشیری]]، یدالله رویایی، رضا براهنی، اسماعیل خویی، م، آزرم و محمود کیانوش هستند<ref>شفیعی کدکنی، محمدرضا. '''''ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما'''''، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 103.</ref>. به جز شعر نو، گونههای دیگری از شعر در این دوره رواج داشته است. از آن جملهاند: شعر «[[موج نو]]» با آغازگری احمد رضا احمدی در 1341ش و شاعرانی چون بیژن الهی، بهرام اردبیلی و شهرام شاهرختاش؛ شعر «حجم گرا» توسط بیشتر شاعر موج نوی و کسانی نظیر پرویز اسلامپور، یدالله رویایی و محمدرضا اصلانی و شعر «مقاومت» شامل اشعار سیاسی، انقلابی و عقیدتی که در این دوره نخستین بار توسط شاعرانی چون اسماعیل شاهرودی، اسماعیل خویی، شفیعی کدکنی، نعمت میرزا زاده و سیاوش کسرایی سروده شد<ref>حسین پور چافی، علی. '''''جریانهای شعری معاصر فارسی'''''، تهران: امیرکبیر، چ 1، 1384 ش، ص 292، 300، 301، 337، 341.</ref>. | |||
==== ی ـ [[انقلاب اسلامی ایران|دوره انقلاب اسلامی]] (1357 تا کنون) ==== | |||
با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] در بهمن 1357 ش شعر فارسی نیز وارد مرحله تازهای شد. از ویژگیهای شعر این دوره پرداختن به ابعاد تازهای از مذهب، جنگ، شهادت و نظایر آنهاست. مهمترین وجه تمایز شعر این دوره با دوره پیشین استفاده از قالبهای کهن فارسی است، اگرچه برخی از شاعران جوان انقلاب بهترین اشعار خود را در قالب شعر نو سرودهاند. از میان چهرههای مشهور شعر این دوره میتوان: علی معلم، احمد عزیزی و قیصر امین پور را نام برد<ref>کاظمی، محمد کاظم. '''''شعر پارسی'''''، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 111، 112، 114، 115.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[ترجیع بند]] | |||
* [[ابوحفص سغدی]] | |||
* [[محمد بن وصیف سَگزی]] | |||
* [[صفاریان]] | |||
* [[محمد بن وصیف سَگزی|محمد بن وصیف]] | |||
* [[حنظله بادغیسی]] | |||
* [[ابوحفص سغدی]] | |||
* [[ابوسلیک گرگانی]] | |||
* [[شهید بلخی]] | |||
* [[سامانیان]] | |||
* [[فردوسی|ابوالقاسم فردوسی]] | |||
* [[غزنویان|دوره غزنویان]] | |||
* [[اسدی طوسی]] | |||
* [[منوچهری دامغانی]] | |||
* [[شاهنامه فردوسی|''شاهنامه'' فردوسی]] | |||
* [[سلجوقیان|دوره سلجوقیان]] | |||
* [[خوارزمشاهیان]] | |||
* [[فخرالدین اسعد گرگانی]] | |||
* [[خیام|عمر خیام]] | |||
* [[ابوسعید ابوالخیر]] | |||
* [[ناصر خسرو]] | |||
* [[انوری|انوری ابیوردی]] | |||
* [[سنایی غزنوی]] | |||
* [[خاقانی شروانی]] | |||
* [[نظامی گنجوی]] | |||
* [[فلکی شروانی]] | |||
* [[سعدی]] | |||
* [[مولوی، جلال الدین محمد|مولوی]] | |||
* [[عطار نیشابوری|فریدالدین عطار نیشابوری]] | |||
* [[فخر الدین عراقی|فخرالدین عراقی]] | |||
* [[خواجوی کرمانی]] | |||
* [[عبید زاکانی]] | |||
* [[سلمان ساوجی]] | |||
* [[حافظ شیرازی]] | |||
* [[تیموریان]] | |||
* [[جامی]] | |||
* [[محتشم کاشانی]] | |||
* [[نظیری نیشابوری]] | |||
* [[صائب تبریزی]] | |||
* [[بابافغانی شیرازی|بابا فغانی]] | |||
* [[وحشی بافقی]] | |||
* [[نشاط اصفهانی|نشاط اصفهانی]] | |||
* [[وصال شیرازی]] | |||
* [[قاآنی|قاآنی]] | |||
* [[سروش اصفهانی]] | |||
* [[فروغی بسطامی]] | |||
* [[بهار، محمدتقی (ملک الشعرا)|محمد تقی بهار]] | |||
* [[لاهوتی، ابوالقاسم|ابوالقاسم لاهوتی]] | |||
* [[عارف قزوینی]] | |||
* [[ایرج میرزا]] | |||
* [[میرزاده عشقی]] | |||
* [[فرخی یزدی|فرخی یزدی]] | |||
* [[نیما یوشیج]] | |||
* [[سهراب سپهری]] | |||
* [[مشیری، فریدون|فریدون مشیری]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
ابوالقاسم رادفر | ابوالقاسم رادفر | ||
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]] | |||
[[رده:ادبیات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۲
شعر یکی از اقسام دوگانه کلام و در مقابل نثر قرار دارد. شعر را کلامی اندیشیده همراه با وزن و گاه قافیه نیز تألیفی از کلمات دانستهاند[۱] که نوعی وزن در آن به کار رفته باشد.[۲]
اقسام شعر فارسی
شعر فارسی دارای اقسام و اغراض گوناگونی است[۳]. شعر سنتی فارسی به لحاظ ساختار و ابزارهای نظم آفرینی موجود در آن به: 1ـ مثنوی، 2ـ قصیده، 3ـ غزل، 4ـ قطعه، 5ـ ترکیببند، 6ـ ترجیعبند، 7ـ مستزاد، 8ـ رباعی، 9ـ مسمط و 10ـ دوبیتی، از آن جملهاند و از لحاظ اغراض به انواع مختلف مانند مدح، هجا، فخر، حماسه، رثاء، تشبیب، تسبیب و جز آنها تقسیم میشود[۴]. تقسیمات دیگری در ادب فارسی برای شعر قائل شدهاند که ترانه، تصنیف، سرود، چامه، چکامه، نیوشه، مثل و قول از آن جملهاند[۵].
آغاز شعر فارسی
پیشگامان شعر فارسی به معنای خاص آن، یعنی کلام موزون و مقفّی، افرادی مانند بهرام گور ساسانی، ابوحفص سغدی، محمد بن وصیف سگزی و چند تن دیگر بودهاند. اما چون در صحت انتساب برخی اشعار به این گویندگان جای تردید است و هم اینکه این سرودهها به جای جنبه ادبی بیشتر جنبه تاریخی دارند، میتوان شاعران دوره سامانی را به عنوان آغازگران واقعی شعر فارسی قلمداد کرد[۶].
ادوار شعر فارسی
صرف نظر از دوره صفاریان (247 ـ 298 ق / ؟م) و شاعرانی چون محمد بن وصیف، حنظله بادغیسی، ابوحفص سغدی و ابوسلیک گرگانی، دورههای تاریخی شعر فارسی را میتوان به چنددسته تقسیم کرد[۷].
الف ـ دوره سامانیان (361 ـ 389 ق / ؟م)
با آغاز حکومت سامانی و ظهور شاعران نامداری چون ابوشکور بلخی، شهید بلخی، رودکی سمرقندی، دقیق طوسی و جز آنان، شعر فارسی به سوی رشد و گسترش خود گامهای اساسی برداشت[۸]. در این دوره از 35 شاعر شناخته شده نام بردهاند که قریب دو هزار بیت شعر از آنها بر جای مانده است[۹]. شاعر معروف دیگری که بخش بزرگی از زندگی او در این دوره سپری شد، استاد ابوالقاسم فردوسی است. فصاحت، سادگی، مضامین ساده و بکر، تشبیهات طبیعی، مضامین تازه و بدیع و متنوع، کوتاهی اوزان و بحور شعر، از جمله ویژگیهای شعر این دوره به شمار میرود[۱۰].
ب ـ دوره غزنویان (366 ـ 583 ق / ؟م)
پس از سامانیان، دربارهای سلطان محمود (حک 389 ـ421 ق/ ؟م) و سلطان مسعود غزنوی (حک 421 ـ 432 ق / ؟م) مأمن شاعران گردید و سرایندگان بزرگی چون عنصری فرخی سیستانی و عسجدی در دربار سامانیان به ادامه و تکامل سبک ادبی پرداختند[۱۱]. افزون بر این، با تصرف نواحی غرب هند توسط غزنویان، ادب پارسی وارد حوزه جدیدی به نام «حوزه هند و شبه قاره» شد که شاعرانی نظیر مسعود سعدسلمان در آن میزیستهاند. از دیگر شاعران معروف این دوره میتوان اسدی طوسی، منوچهری دامغانی و ابوالفرج رونی را نام برد[۱۲]. به طور کلی شاعران این دوره بر خلاف دوره پیشین به قواعد، دقت و صحت شعر پایبند بودند. و به سبک شعر رودکی و شهید بلخی توجه داشتند[۱۳]. استفاده از قالبهای گوناگون شعری نظیر قصیده و مسمط؛ تنوع مضمون مانند مدح، هزل و هجو و نیز خلق منظومههای داستانی و حماسی مانند شاهنامه فردوسی از ویژگیهای شعر این عهد است. مجموع ویژگیهای شعر دوره غزنوی به سبک خراسانی شهرت دارد[۱۴].
ج ـ دوره سلجوقیان (429 ـ 700 ق/ ؟م) و خوارزمشاهیان (521 ـ 628 ق/ ؟م)
در 429 ق با خروج طغرل سلجوقی (حک 429 ـ 455 ق/ ؟م) بر سلطان مسعود غزنوی، حکومت سلاجقه در خراسان آغاز شد. از آن سال تا 498 ق طغرل و جانشینان وی شاعران بسیاری را به دربار خود جذب کردند که از میان مشهورترین آنان میتوان فخرالدین اسعد گرگانی، ازرقی هروی (و ح 465 ق)، عمر خیام، ابوسعید ابوالخیر و ناصر خسرو را ذکر کرد. در دوران سنجر سلجوقی (حک 511 ـ 552 ق/ ؟م) و جانشینان وی و همچنین در عهد اتابکان که شعبهای از سلجوقیان بزرگ بودند، نیز سخنوران بزرگی ظهور کردند که انوری ابیوردی، سنایی غزنوی و رشیدالدین وطواط از آن جملهاند[۱۵]. یکی از قالبهای شعری رایج در این دوره، غزل بود که بخش بزرگی از دیوان شاعران را به خود اختصاص داد[۱۶]. در این دوره چند حماسه نیز به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شد که مهمترین آنها گرشاسب نامه اثر اسدی طوسی است. هم در این دوره دو حوزه مهم ادبی در شعر فارسی پدید آمد: 1ـ حوزه عراق عجم ـ نواحی مرکزی ایران ـ که جمالالدین عبدالرزاق اصفهانی، ظهیر فاریابی و اثیرالدین اخسیکتی از جمله نمایندگان آن بودند. 2ـ حوزهشمال غربی ایران ـ آذربایجان ـ که خاقانی شروانی، نظامی گنجوی و فلکی شروانی از بهترین سخنوران آن به شمار میرفتند. مجموعه ویژگیهای این دو حوزه سبک عراقی را پدید آورد[۱۶].
د ـ دوره مغول (615 ـ 750 ق / ؟م)
شعر فارسی در دوره مغول با دو شاعر بزرگ ایران، سعدی و مولوی آغاز گردید. دو عارف و شاعر بزرگ دیگر، فریدالدین عطار نیشابوری و کمالالدین اسماعیل اصفهانی در آغاز این دوره، در گیر و دار حمله مغولان به قتل رسیدند[۱۷]. از دیگر شاعران مشهور این عهد میتوان به فخرالدین عراقی، اوحدالدین کرمانی، امیرخسرو دهلوی*، خواجوی کرمانی، عبید زاکانی و سلمان ساوجی (د 779ق / ؟م) اشاره کرد. آخرین شاعر نامدار این عهد، شمسالدین محمد حافظ شیرازی است که اواخر حیات او مصادف با اوایل دوره تیموری بود[۱۸]. در مجموع سبک شعری این دوره، دنباله سبک عراقی در دوره پیشین است، اگرچه سرودههای شاعرانی چون مجدالدین همگر، ابن یمین، و به ویژه مولوی در غزلها و قصایدش با شیوه خراسانی نزدیکی دارد[۱۹].
س ـ دوره تیموری (782 ـ 907 ق/ ؟م)
در این دوره زبان شعر فارسی به دلایلی از جمله غلبه ترکان و ترک زبانان قراقویونلو و آق قویونلو در برخی از نواحی ایران به ضعف و سستی گرایید[۲۰]. این دوره دوره رکود و تقلید شعر به شمار میرود. بزرگترین شاعر این دوره، عبدالرحمان جامی است که تقریباً در سرایش همه قالبهای شعری خود از امیرخسرو دهلوی پیروی میکرد[۲۱]. از دیگر شاعران برجسته این دوره میتوان شیخ آذری طوسی (د 865 ق)، ابن حسام (د 874 ق)، امیرشاهی سبزواری (د 857 ق)، شاه نعمتالله ولی (د 834 ق) و لطفالله نیشابوری (د 812 ق) را نام برد[۲۲]. در این دوره معما گویی هم رواج بسیار یافت. شاعرانی هم مانند بسحق اطعمه (د 830 ق) و نظامالدین محمود قاری برای نخستین بار اصطلاحهای خوراکی و پوشاکی را در شعر خود به کار گرفتند[۲۰].
ک ـ دوره صفویه (905 ـ 1135 ق/ ؟م)
شعر فارسی در عصر صفویه به جز مواردی چند از لحاظ الفاظ و کلمات چندان درخور توجه نبود. در این دوره مرثیه سرایی و مدح ائمه دین بسیار رواج یافت[۲۳]. از مرثیههای مهم این دوره ترکیببند محتشم کاشانی (د 996 / 1000 ق / ؟م) است. همچنین شعر فارسی در این دوره پناهگاههایی در خارج از مرکز ایران کنونی نظیر عثمانی و هند و پادشاهان گورکانی به دست آورد و سخنورانی چون نظیری نیشابوری، کلیم کاشانی / همدانی* و صائب تبریزی به هند کوچیدند و بعضی مانند صائب پس از چندی به کشور بازگشتند. در شبه قاره هند و پاکستان شاعرانی نظیر فیضی دکنی و بیدل دهلوی نیز در ترویج شعر فارسی نقش مهمی ایفا کردند[۲۴]. به جز مرثیهها و مدایح ائمه و معصومین (ع)، افکار غنایی و غزلی و نیز حماسهسرایی، افسانهسرایی و داستانسرایی، به ویژه به سبک نظامی گنجوی هم در میان شاعران این عهد رواج داشت. از میان شاعران آغاز این دوره میتوان به بابا فغانی (و 925 ق)، اهلی شیرازی و وحشی بافقی اشاره کرد[۲۵].
ل ـ دورههای افشاری، زند و قاجار (میانه سده 12 ـ اواسط سده 14/ ؟م)
افول سلسله صفوی، ظهور و سپس سقوط نادرشاه و همچنین روی کار آمدن زندیه بر ادبیات فارسی از جمله شعر تأثیر بسزایی گذاشت. در این دوران شعر فارسی تا حدی از درخشش بازایستاد، اما در دوره قاجار با توجه به حمایت پادشاهان آن سلسله از شعر مدحی، بازار شعر به تدریج رونق گرفت. در این دوره شاعران سبک دوره صفوی را کنار گذاشتند و به شیوه شاعران سدههای 5 و 6 ق (در قصیده) و نیز سبک سرودههای 7 و 8 ق (در غزل) بازگشتند. این جنبش ادبی به مکتب بازگشت معروف شد[۲۶]. از شعرای معروف دوره قاجار میتوان از صبای کاشانی (د 1238 ق)، نشاط اصفهانی، وصال شیرازی (د 1262ق)، قاآنی، سروش اصفهانی، مجمر اصفهانی (د 1225 ق) و فروغی بسطامی یاد کرد[۲۷].
ن ـ دوره مشروطه
با آغاز دوره مشروطیت و با هدف خدمت به آن شعر فارسی خصوصیات سنتی خود را از دست داد و هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ شکل ویژگیهای جدیدی به خود گرفت که به شعر مشروطیت مشهور شد[۲۸]. محمد تقی بهار، ابوالقاسم لاهوتی، عارف قزوینی، ایرج میرزا، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، پروین اعتصامی ، سید اشرفالدین گیلانی و نیما یوشیج از شاخصترین شاعران مشروطه بودند[۲۹]. پس از انقلاب مشروطه و دوران اول سلطنت پهلوی هم بخش مهمی از شعر به روشهای سنتی گذشته بازگشت، اما در آثار برخی از شاعران از جمله لفطعلی صورتگر و غلامرضا رشید یاسمی (و 1330 ش) نشانههایی از نوجویی در شعر دیده میشود.
وـ دوره معاصر
در اوایل این سده نیما یوشیج طرحی دیگر در شعر فارسی افکند که به «شعر نو» شهرت گرفت. بعدها تلاشهای او توسط شاعران جوانی که پس از شهریور 1320 ش به شاعری روی آوردند، دنبال شد[۲۸]. شاعرانی چون هوشنگ ابتهاج (سایه)، فریدون توللی و نادرپور با احتیاط به شعر نیمایی نزدیک شدند. گروهی چون اخوان ثالث ضمن حفظ همهقواعد نیمایی در راه کمال این نوع شعر تلاش کردند و گروهی دیگر مانند احمد شاملو در قالب شکنی از نیما نیز فراتر رفتند و شکلی دیگر از شعر به نام «شعر سپید» پدید آوردند[۳۰]. از دیگر شاعران سرشناس شعر نو، سیاوش کسرایی*، فروغ فرخزاد، پرویز ناتل خانلری، سهراب سپهری، فریدون مشیری، یدالله رویایی، رضا براهنی، اسماعیل خویی، م، آزرم و محمود کیانوش هستند[۳۱]. به جز شعر نو، گونههای دیگری از شعر در این دوره رواج داشته است. از آن جملهاند: شعر «موج نو» با آغازگری احمد رضا احمدی در 1341ش و شاعرانی چون بیژن الهی، بهرام اردبیلی و شهرام شاهرختاش؛ شعر «حجم گرا» توسط بیشتر شاعر موج نوی و کسانی نظیر پرویز اسلامپور، یدالله رویایی و محمدرضا اصلانی و شعر «مقاومت» شامل اشعار سیاسی، انقلابی و عقیدتی که در این دوره نخستین بار توسط شاعرانی چون اسماعیل شاهرودی، اسماعیل خویی، شفیعی کدکنی، نعمت میرزا زاده و سیاوش کسرایی سروده شد[۳۲].
ی ـ دوره انقلاب اسلامی (1357 تا کنون)
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن 1357 ش شعر فارسی نیز وارد مرحله تازهای شد. از ویژگیهای شعر این دوره پرداختن به ابعاد تازهای از مذهب، جنگ، شهادت و نظایر آنهاست. مهمترین وجه تمایز شعر این دوره با دوره پیشین استفاده از قالبهای کهن فارسی است، اگرچه برخی از شاعران جوان انقلاب بهترین اشعار خود را در قالب شعر نو سرودهاند. از میان چهرههای مشهور شعر این دوره میتوان: علی معلم، احمد عزیزی و قیصر امین پور را نام برد[۳۳].
نیز نگاه کنید به
- ترجیع بند
- ابوحفص سغدی
- محمد بن وصیف سَگزی
- صفاریان
- محمد بن وصیف
- حنظله بادغیسی
- ابوحفص سغدی
- ابوسلیک گرگانی
- شهید بلخی
- سامانیان
- ابوالقاسم فردوسی
- دوره غزنویان
- اسدی طوسی
- منوچهری دامغانی
- شاهنامه فردوسی
- دوره سلجوقیان
- خوارزمشاهیان
- فخرالدین اسعد گرگانی
- عمر خیام
- ابوسعید ابوالخیر
- ناصر خسرو
- انوری ابیوردی
- سنایی غزنوی
- خاقانی شروانی
- نظامی گنجوی
- فلکی شروانی
- سعدی
- مولوی
- فریدالدین عطار نیشابوری
- فخرالدین عراقی
- خواجوی کرمانی
- عبید زاکانی
- سلمان ساوجی
- حافظ شیرازی
- تیموریان
- جامی
- محتشم کاشانی
- نظیری نیشابوری
- صائب تبریزی
- بابا فغانی
- وحشی بافقی
- نشاط اصفهانی
- وصال شیرازی
- قاآنی
- سروش اصفهانی
- فروغی بسطامی
- محمد تقی بهار
- ابوالقاسم لاهوتی
- عارف قزوینی
- ایرج میرزا
- میرزاده عشقی
- فرخی یزدی
- نیما یوشیج
- سهراب سپهری
- فریدون مشیری
مآخذ
- ↑ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 144.
- ↑ خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، چ 3، 1354 ش، ص 19.
- ↑ مؤتمن، زینالعابدین. شعر و ادب فارسی، تهران: بنگاه مطبوعاتی افشاری، 1346 ش، ص 9، 10.
- ↑ صفوی. دانشنامه ادب فارسی (2)، فرهنگنامه ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 883.
- ↑ نشاط، محمود. زیب سخن، تهران: چ 1، 1342 ش، ج 1، ص 159.
- ↑ کاظمی، محمد کاظم. شعر پارسی، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 19.
- ↑ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 157.
- ↑ مؤتمن، زینالعابدین. تحول شعر فارسی، تهران:ابن سینا، بی تا، ص 132.
- ↑ شمیسا، سیروس. سبک شناسی شعر، تهران: نشر میترا، ویرایش دوم، چ 1، 1383 ش، ص 25.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 19، 20.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 34.
- ↑ تمیم داری، احمد. کتاب ایران، تاریخ ادب پارسی، تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379 ش، ص 55.
- ↑ زرین کوب، عبدالحسین. سیری در شعر فارسی، تهران: نوین، چ 1، 1363 ش، ص 17.
- ↑ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 158.
- ↑ تمیم داری، احمد. کتاب ایران، تاریخ ادب پارسی، تهران: انتشارات بینالمللی الهدی، چ 1، 1379 ش، ص 56، 58.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 159.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 54 ـ 57 (به اختصار).
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 58، 59.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 54.
- ↑ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 161.
- ↑ کاظمی، محمد کاظم. شعر پارسی، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 61، 62.
- ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 13، 15.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 77، 78.
- ↑ کاظمی، محمد کاظم. شعر پارسی، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 69، 70، 71.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 83، 84.
- ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 55، 56.
- ↑ صفا، ذبیحالله. مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران: ققنوس، چ 15، ص 98، 99.
- ↑ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامه هنر شاعری، تهران: کتاب مهناز، چ 2، 1376 ش، ص 163.
- ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 79 – 81 (به اختصار).
- ↑ کاظمی، محمد کاظم. شعر پارسی، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 97.
- ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمه حجتالله اصیل، تهران: نشر نی، چ 1، 1378 ش، ص 103.
- ↑ حسین پور چافی، علی. جریانهای شعری معاصر فارسی، تهران: امیرکبیر، چ 1، 1384 ش، ص 292، 300، 301، 337، 341.
- ↑ کاظمی، محمد کاظم. شعر پارسی، مشهد: مؤسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، چ 1، 1379 ش، ص 111، 112، 114، 115.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر